Werkbezoek Portugal oktober 2026

In oktober 2026 gingen twee collega’s van het Digi Gilde met Digicampus op GovTech-studiereis naar Portugal. Op deze pagina staan hun indrukken. Het zijn persoonlijke observaties, geen standpunt van het Digi Gilde of ODI. Alles geeft de stand van oktober 2026 weer.

Wat we leerden

• Portugal zet beleidsmatig grote stappen. Portugal heeft de laatste jaren veel gedaan aan beleid, governance en randvoorwaarden voor een betere digitale overheid. Dat doen ze met veel minder geld en mensen dan wij. De Digital Government Index 2025 van de OECD meet of overheden de fundamenten voor digitale transformatie op orde hebben. Daarin staat Portugal derde van de wereld, en scoort Nederland onder het OECD-gemiddelde. Dat betekent niet dat Portugal overal beter in is. Sommige onderdelen van de digitale dienstverlening zijn in Nederland volwassener.
• Een centraal mandaat. Portugal is veel centraler georganiseerd dan Nederland. Het ministerie voor Staatshervorming heeft een groot mandaat. Daaronder vallen twee staatssecretarissen, een voor vereenvoudiging (Simplex) en een voor digitalisering. In augustus 2025 is het bestaande agentschap AMA omgevormd tot ARTE, het agentschap voor de technologische hervorming van de staat (zie ARTE en Mosaico). De missie: “Vereenvoudig, digitaliseer, humaniseer”.
• Wettelijk verplichten van digitale bouwstenen werkt, deels. Een wet uit 2024 (Decreto-Lei 49/2024) verplicht overheidsorganisaties om het referentiemodel Mosaico te volgen, met een set principes die vergelijkbaar is met de NeRDS. Ook schrijft de wet een aantal gemeenschappelijke bouwblokken voor, zoals inloggen, betalen en berichten. Een nieuwe wet moet ook gegevensdeling via het centrale platform verplicht maken. Portugal gebruikt wettelijke verplichtingen om gebruik en adoptie te versnellen. Het nadeel is dat ze overheden daarna moeten helpen om te voldoen.
• Cultuurverschillen. De Portugese bestuurscultuur is hiërarchischer dan de Nederlandse. Dat maakt een centraal mandaat makkelijker.
• Niet alle oplossingen zijn digitaal. Een voorbeeld zijn de fysieke one-stop-shops, de Lojas do Cidadão en Espaços Cidadão, waar burgers en ondernemers persoonlijk geholpen worden met vragen over de overheid. Deze loketten zijn organisatie-overstijgend. Er werken mensen die antwoord kunnen geven op vragen over de gemeente, de centrale overheid en andere organisaties.
• Maak gebruikersgedrag meetbaar op de lange termijn. Bij Beta-i en LabX sturen ze duidelijk op metrics die je herhaaldelijk kunt meten, zodat ze adoptie op de lange termijn kunnen volgen.
• Ook hier wordt veel uitbesteed. Ontwikkelwerk ligt in Portugal grotendeels bij externe partijen, en veel zit nog in de pilotfase. Of het structureel landt en of de kennis binnen de overheid blijft, moet nog blijken.
• Soevereiniteit staat op papier, nog niet in de praktijk. In de nationale strategie is een soevereine cloud een eigen pijler (zie de Portugese digitale strategie). In de praktijk gebruikt de overheid ChatGPT, Claude en Gemini, en de cloud van Microsoft, Google en Amazon. Afhankelijkheid van niet-Europese partijen is geen prioriteit, en ze sturen er ook niet actief op.

ARTE en Mosaico

ARTE is het agentschap dat de digitale overheid in Portugal aanstuurt. ARTE is onder meer verantwoordelijk voor het portaal gov.pt, de fysieke loketten en het innovatielab LabX.

• Mosaico is het gezamenlijke referentiemodel voor digitale overheidsdiensten. Het bestaat uit:
  • ontwerpprincipes, met checklists erbij
  • Ágora, het design system achter gov.pt
  • een dataplatform, Dados
  • een model waarmee organisaties toetsen of hun dienst aan de principes voldoet
  • gemeenschappelijke voorzieningen, zoals het Once-Only Technical System, autorisatie, betalen, ondertekenen, een notificatieservice, een wallet voor bedrijven en AMALIA, een open taalmodel voor het Europees Portugees.
• Sinds de wet van 2024 is Mosaico verplicht voor de centrale overheid en voor uitvoeringsorganisaties die burgers en bedrijven bedienen. ARTE toetst elke nieuwe ICT-investering, en een centraal supportteam helpt organisaties bij de adoptie van de bouwblokken.
• Het IAP is het centrale platform voor gegevensdeling tussen organisaties, beheerd door ARTE. Portugal werkt aan een algemene interoperabiliteitswet, die gegevensdeling via het IAP verplicht maakt bij publieke dienstverlening, op een gestandaardiseerde manier. De regering wacht nog op toestemming van het parlement.
• ARTE is ook opdrachtgever. In het openbare contractenregister BASE zie je dat de doorontwikkeling van gov.pt, de app en de identiteitswallet in losse opdrachten bij een paar grote leveranciers ligt, zoals Accenture, NTT Data en Glintt. ARTE heeft geen sturende rol op inkoop.
• ARTE is een compacte dienst van ongeveer 400 mensen, inclusief het personeel op de fysieke locaties.

LabX: het innovatielab van de overheid

LabX is het innovatielab van de Portugese overheid en valt onder ARTE.

• LabX werkt aan innovaties binnen de overheid, op de voor ons bekende iteratieve manier: ideeën ophalen, prototypen, testen, verbeteren en naar implementatie.
• In het contractenregister komt LabX niet voor. Het lab werkt dus vooral met eigen mensen, met ambtenaren en met burgers.
• Vragen die bij ons bleven hangen: hoeveel prototypes halen de implementatie? Gaat een prototype naar een andere organisatie zodra het geïmplementeerd wordt? Waar draaien de applicaties? En worden lessen en code open gedeeld?
• LabX heeft een zeer beperkt budget. Het is echt een laboratorium, niet te vergelijken met het innovatiemodel van de GDI, waarin centrale financiering innovatie en samenwerking in de digitale overheid stimuleert. Financieel leunt Portugal op Europese fondsen, waar het veel meer aanspraak op kan maken dan Nederland.

Staf van de staatssecretaris voor Digitalisering

• Portugal heeft een nationale digitaliseringsstrategie met vrijwel dezelfde prioriteiten als de NDS. Het verschil is dat de Portugese strategie veel concreter is uitgewerkt, in actieplannen en KPI’s. Ook besteedt de Portugese strategie veel meer aandacht aan digitale vaardigheden, omdat de Portugese bevolking minder digitaal vaardig is dan de Nederlandse.
• Portugal werkt veel minder via een consensusmodel, zoals Nederland dat doet met de Generieke Digitale Infrastructuur. ARTE ontwikkelt de belangrijkste fundamenten centraal, samen met koplopers, en de wet maakt ze verplicht, met termijnen. Portugal gebruikt wetgeving daarmee heel anders dan Nederland. Daar versnelt een wettelijke verplichting de implementatie en adoptie, als die rond de 20 tot 50% ligt. In Nederland wordt een generieke bouwsteen vaak pas verplicht om de laatste achterblijvers mee te nemen, als de implementatie al rond de 80% ligt.
• Het voordeel is dat er veel meer centrale sturing en regie is, en dus duidelijkheid. Nu digitale overheid een urgent politiek en maatschappelijk onderwerp is, is dat een belangrijk voordeel. De besluiten over wettelijke verplichtingen waren dan ook geen grote, controversiële of lastige beslissingen. De samenleving ziet het als efficiëntie en als één overheid.
• Het nadeel is dat implementatie een groter probleem is. Zolang overheden geen geld, mensen of expertise hebben om aan te sluiten op generieke bouwstenen, blijft de adoptie achter. Het Nederlandse consensusmodel is op verschillende manieren duurzamer.
• Voor dat implementatieprobleem heeft ARTE een interessante oplossing: FIT (Força de Intervenção Tecnológica). Dat is een team dat overheidsorganisaties helpt die hun digitale dienstverlening snel moeten verbeteren, met gedeelde, schaalbare diensten van hoge kwaliteit. De doelgroep is vooral kleinere organisaties met weinig eigen IT-capaciteit. Het is een soort publieke consultancy, waar overheden ook voor betalen. Uit het gesprek bleek dat FIT zo succesvol is dat de vraag groter is dan wat het team aankan.

De Portugese digitale strategie

Tijdens het bezoek presenteerde de Portugese overheid de nationale digitale strategie en het actieplan voor 2026-2027. Het actieplan is vastgesteld in Resolução do Conselho de Ministros 214/2025 (zie ook het persbericht). De overzichten hieronder volgen de presentatie.

Vier lagen

De strategie is opgebouwd als een piramide, van onder naar boven:

1. Digitale vaardigheden, met een pact voor digitale vaardigheden: vaardigheden van burgers en bedrijven, digitale inclusie, bij- en omscholing en digitale geletterdheid.
2. Infrastructuur, met een soevereine cloud en een nationaal datacenterplan: duurzame en veilige datacenters, een robuust netwerk en nationale data- en informatiebeveiliging.
3. Data, met interoperabiliteit en een nationaal dataplan: veilige gegevensdeling, open en herbruikbare data, gemeenschappelijke standaarden en semantiek, en datagovernance.
4. Toepassingen, voor productiviteit en digitale publieke diensten: alle publieke diensten digitaal, innovatie bij bedrijven, eenvoud en efficiëntie, en het gebruik van AI en geavanceerde technologie door bedrijven.

Vier fundamenten voor één overheid

De hervorming van de overheidstechnologie moet ervoor zorgen dat de staat optreedt als één organisatie, niet als losse organisaties. Daarvoor zijn er vier fundamenten:

Het beoogde resultaat: eenvoudigere en proactieve diensten, minder dubbel werk en een snellere reactie. De ambitie noemen ze een “Agentic State”: een staat die behoeften voorziet en voor burgers handelt.

Actieplan 2026-2027

Het actieplan telt 20 maatregelen in zes thema’s:

• Technologische hervorming van de staat
  • Gemeenschappelijke ICT-architectuur voor de publieke sector
  • Doorontwikkeling van ARTE
  • Ecosysteem voor digitale innovatie in de publieke sector
  • Nationale cyberbeveiligingsstrategie
  • Wetgeving die klaar is voor digitale uitvoering
  • Digitalisering en AI in justitie
• Data en interoperabiliteit
  • Nieuw juridisch kader voor interoperabiliteit
  • Nationaal databeleid
  • PAGE, een platform ter ondersteuning van het bestuur van de staat
• Digitale publieke dienstverlening
  • Digitale publieke diensten van de toekomst
  • Ondersteuning via alle kanalen
  • Participa.gov 2.0, een nieuwe vorm van burgerparticipatie
• Digitale economie en regelgeving
  • Strategische herziening van de nationale digitale infrastructuur (datacenters, cloud)
  • Digitale transformatie van bedrijven
  • Digitale innovatie en ondernemerschap
  • Digitale regelgeving: eenvoudig, helder en innovatievriendelijk
• Digitale vaardigheden
  • Pact voor digitale vaardigheden
  • Nationaal programma voor meisjes in bèta en techniek
  • Digitalisering en AI in het onderwijs
• Artificiële intelligentie
  • Nationale AI-agenda

Beta-i: samenwerken met startups

Beta-i brengt overheden en startups bij elkaar.

• Startups betalen hier niets voor. Beta-i werkt met een test-and-learn-aanpak: pilots waarbij de probleemeigenaar het hele proces aan tafel zit.
• Beta-i levert een team dat het projectmanagement doet, zodat overheden en startups zich daar geen zorgen over hoeven te maken.

Overige bezoeken

• De Nederlandse ambassade in Lissabon.
• SpotGov geeft inzicht in overheidsaanbestedingen en voorspelt bijvoorbeeld wanneer lopende contracten aflopen. De doelgroep is startups die met de overheid willen samenwerken. Meer in dit artikel.
• ESNA helpt het ondernemersklimaat in Europese landen door Europese standaarden inzichtelijk en meetbaar te maken.
• Startup Portugal helpt kleine ondernemingen met een community. Volgens Startup Portugal krijgen Portugese startups veel belastingvoordeel, en verdienen Portugezen bij een startup gemiddeld twee keer zoveel als in een andere baan.
• Digital twins voor slimme steden, door NOVA IMS en het IN+ Center for Innovation, Technology and Policy Research, binnen het programma DigitalTwins4SmartTerritories van ARTE. Een voorbeeld is City4Climate, waarin steden als Lissabon, Porto en Aveiro met een digitale kopie van de stad energie- en klimaatbeleid testen.
• Unicorn Factory Lisboa is een platform van programma’s en hubs voor startups.

Vragen?

Wil je meer weten of hierover doorpraten? Mail naar digigilde@rijksoverheid.nl.